< terug naar opinie-overzicht

Ben je een slecht mens als je slechte dingen doet?

Morele verontwaardiging versus rationele afweging in het strafproces

‘Het geweld zit diep in mijn dna’ was de kop boven een column van officier Pascale Bruinen in het AD van vorige week. Ze doet verslag van een rechtszaak tegen een man die zijn vrouw regelmatig mishandelt. De man wil stoppen met dat geweld, maar het lukt niet. Hij vertelt dat hij vroeger stelselmatig is mishandeld door zijn eigen vader: met kabels, stokken, enzovoorts. ‘Als ik wist dat mijn vader naar huis kwam, dan trilde ik als een riet.’

De man vecht volgens de reclassering keihard tegen zijn agressiedrang. Hij probeert er het beste van te maken, maar met zijn achtergrond is dat moeilijk. De rechter geeft hem een voorwaardelijke straf zodat de veroordeelde aan het werk kan blijven, en zijn vrouw is daar tevreden mee. Een goede oplossing, lijkt mij. Vergelding is niet nodig, want zijn vrouw heeft hem al vergeven. Dus welk probleem lossen we op als we deze man de bajes in sturen?

Moeilijk vak, strafrecht. De verleiding is groot om de daders als schurken te zien, die vanuit morele verontwaardiging moeten worden gestraft. Maar waarom doen mensen slechte dingen? Volgens mijn zijn er twee groepen: de mensen die het verschil tussen goed en kwaad niet kennen, en de mensen die dat verschil wel kennen, maar toch het slechte doen.

Eerwraakdaders  horen tot de eerste groep: onder druk van hun familie plegen ze een moord in de overtuiging het goede te doen. Huurmoordenaars, sadisten en andere psychopaten vallen onder de tweede categorie: ze weten misschien wel dat iets verkeerd is, maar door een laag empathisch vermogen doen ze het toch. De man met de losse handjes uit de eerste alinea zit ook in deze groep: hij wil het goede doen, maar het lukt niet. Ik ben er nog niet uit in welke categorie de wrede idealisten, zoals Robespierre, zitten. Zij doen het slechte om (het in hun ogen) goede te bereiken. Meestal zullen ze wel weten dat dit slecht is, maar misschien zijn ze zo verblind geraakt door hun eigen gelijk dat ze het slechte voor het goede aanzien.

De vraag is of we deze mensen hun onwetendheid, gebrekkige gewetensfunctie of onbeheersbare aanvechtingen kunnen verwijten. Als je rationeel kijkt, zie in de zittingszalen vooral incomplete mensen opdraven, die nooit hebben geleerd om normaal met anderen om te gaan. En mensen aan wie anderszins een steekje los is. Ze zijn dader, maar ook slachtoffer. Ze handelen uit onmacht. Ze doen slechte dingen, maar zijn het daarom ook slechte mensen? Ik weet het niet.

Het antwoord op die vraag hebben we gelukkig niet nodig om ze te berechten. Want een belangrijk doel van het strafrecht is de maatschappij beschermen tegen gevaarlijke individuen. Het enkele feit dat een dader een gevaar is voor de samenleving, rechtvaardigt dat wij hem opsluiten. Om hem daarna zo te behandelen dat hij hopelijk kan terugkeren in de samenleving. Jammer wel dat dit laatste nu even wat minder voortvarend gaat door de bezuinigingen op het gevangeniswezen.

 

< terug naar opinie-overzicht